Loader

რუსეთის საზღვაო კვანძები

იტყვიან, რომ ჩვენ ვახდენთ დრამატიზებას ან – ვაჭარბებთ; თუმცა, ეს ასე არაა თუნდაც იმიტომ, რომ კარგად გვახსოვს რუსეთის მიერ “ქერჩის ხიდების” მშენებლობა უკვე შორეულ – 2003 წელს.

***

რუსეთი ჯერ არ ითხოვს შავ ზღვაზე საკუთარი დომინირების სავალდებულო სამართლებრივ გაფორმებას,  ამ ეტაპზე მისი მიზანი ამ წყლებში სხვათა შევიწროებაა.

უკანონობა, მახასიათებელი რუსეთისათვის, მას აძლევს უფლებას, არ დაიშუროს მეთოდები და გამოიყენოს მის ხელთ არსებული უკლებლივ ყველა საშუალება, მიზნის – შავი და აზოვის ზღვების აკვატორიებში დამკივიდრებისათვის.

ჩვენთვის ცნობილ სამხედრო და ინფრასტრუქტურულ საშუალებათა შორის, გამოსარჩევია არასაომარი ქმედება – თანამგზავრული ნავიგაცია GPS / GNSS – ის ხელოვნური დეზორიენტირება და სამხედრო სწავლებებისათვის შავი ზღვის ხელოვნური “დახურვის” მცდელობა. არსებობს რისკი, რომ, დროთა განმავლობაში, მსოფლიო მიეჩვევა რუსეთის ამგვარ ქმედებებს  შავ ზღვაზე და ადრე თუ გვიან განაცხადებს, რომ ამ წყლებში რუსეთს აქვს “განსაკუთრებული ისტორიული ინტერესები”. სწორედ ესაა რუსეთის გრძელვადიანი გათვლა და იქნება თუ არა წარმატებული მოსკოვის ეს სტრატეგია, დამოკიდებულია მრავალ ფაქტორზე, მათ შორის, შავი ზღვის სახელმწიფოთა და მათი მოკავშირეების პოლიტიკაზე.

რუსეთს უზარმაზარი გამოცდილება აქვს საკუთარი – იმპერიული ზრახვებისა და ინტერესების გათრევა-გატანისა. მეტიც,  შედეგად, წარსულში, ის ხშირად ხელოვნურად აყალიბებდა იმგვარ ვითარებას, რომელიც მას საზღვაო იმპერიად წარმოაჩედა.

დღევანდელი მდგომარეობით, რუსეთი წარმატებით იყენებს ეკონომიკურ, სამართლებრივ, სამეცნიერო-ტექნოლოგიურ და სამხედრო ზეგავლენებს და ტაქტიკურ მანევრირებას საკმაოდ ხშირად მიმართავს. ამასთან, სანქციები, რომლებიც თანამედროვე საზღვაო სამართალის მიერ  მის მადას ზღუდავს, რუსეთმა დროებით შექმნილ დაბრკოლებად მიიჩნია და მისი – რუსეთის აზრით, ახალი რეალიების გათვალისწინებით, უნდა შეიცვალოს არა ვითარება, არამედ, სწორედ ხსენებული  საზღვაო სამართალი, რამდენადაც, ეს უკანასკნელი, რუსეთის აზრით,  სრულყოფილი არაა.

ხმელეთისაგან განსხვავებით, სადაც საზღვრები ასე თუ ისე განსაზღვრულია, მსოფლიო საზღვაო სივრცეები აგრესორ ქვეყნებს არაერთ შესაძლებლობას აძლევს. რუსეთიც ხვდება, რომ მას მეტის გაკეთება შეუძლია და ცდილობს შესაძლებლობების მაქსიმალურ გამოყენებას. ამის დასტურია რუსეთის პრეზიდენტის 2017 წლის 327-ე ბრძანება: “2030 წლამდე სამხედრო-საზღვაო ქმედებათა თაობაზე რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო პოლიტიკის საფუძველთა განსაზღვრა”

რუსეთის საზღვაო პოლიტიკა სტრატეგიულად ორიენტირებულია არა მხოლოდ აკვატორიებში რუსეთის იმ სუვერენული უფლებების დაცვაზე, რომლებიც საზღვაო სამართლითაა განსაზღვრული, არამედ, გავლენათა გაფართოება სატრანსპორტო დერეფნების მიმართულებით. მას – რუსეთს, მიუხედავად იმისა, რომ ამას ღიად არ ამბობს, სურს, რომ აშშ-სთან პარიტეტულად გაიყოს მსოფლიო ოკეანეები.

რამდენადაც რუსეთი მაინც სუსტი სახელმწიფოა, მას კონკურენციაში შესვლა ან სხვა გლობალურ მოთამაშეებთან ჭიდილი შეუძლია მხოლოდ ასიმეტრიული ძალის გამოყენებით და ამგვარიმ ასიმეტრიული ქმედებებით. კერძოდ, უსაფრთხოების სისტემებში წარმოქმნილი ვაკუმის გათვალისწინებით, იგი ლოკალური გამარჯვებების მიღწევით და ლოკალური ქმედებებითაა დაკავებული. შესაბამისად, მისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია კონფლიქტური ვითარებებისა და არასტაბილური გარემოს შექმნა. სწორედ ამიტომ, მოსკოვი ზუსტად ისე ქმედებს ზღვაზე, როგორც, ვთქვათ, ხმელეთზე – ცდილობს ან დესტაბილიზაციის შექმნას ან კფეთქებადსაშიში ვიტარების შექმნას მომავლისათვის, რათა შემდეგ ამ პროცესში აქტიურად ჩაერიოს.

რუსეთის საზღვაო პოლიტიკაში, ყოველ შემთხვევაში, ოფიციალურად, აღიარებულია საერთაშორისო საზღვაო სამართლის უპირატესობა (მაგალითად, გაეროს 1982 წლის კონვენცია საერთაშორისო საზღვა სამართლის თაობაზე (UNCLOS). თუმცა, მოსკოვი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს არა სამართალს ან თუნდაც  არსებულ რეალობას, არამედ, ეყრდნობა სათავისოდ მორგებულ ე.წ. ისტორიულ ან საბჭოთა მემკვიდრეობას და მეტიც –  მოცემულ ეტაპზე ხელოვნურად შექმნილ გამწვავებულ სიტუაციასაც. მას სურს, რომ ეს ახალი რეალობები ისტორიის ნაწილად გარდაიქმნას.  პრინციპში, რუსეთის ეს ტაქტიკა “გამართლებულია” – ის ერთის მხრივ ეყრდნობა სამართალს, რომელიც მის ინტერესებს ისედაც ითვალისწინებს, თუმცა, მეორე მხრივ, სამხედრო ძალის გამოყენებით, რუსეთი რეალობას ცვლის. უნდა ითქვას ისიც, რომ მის მიერ გამოყენებული ძალის მასშტაბი თუ დონე მისი მოწინააღმდეგის პასუხზეც არის დამოკიდებული.

რუსეთის ფედერაციისათვის  ძალზედ მომხიბვლელად გამოიყურება არქტიკა. ის იყენებს იურიდიულ და სამხედრო ინსტრუმენტებს.  რუსეთის ფედერაციის პრაქტიკულად ექსკლუზიური არსებობა ამ რეგიონში მას ორი ფართომასშტაბიანი გეოპოლიტიკური პროექტის განხორციელებისაკენ უბიძგებს. კერძოდ, რუსეთი აფართოებს საკუთარ სუვერენიტეტს  ბევრად ფართოდ – საკუთარ საზღვრების მიღმა, ვიდრე ეს გათვალისწინებულია საზღვაო კანონით და მეორე – რუსეთი  საზღვრის გაფართოებას  ახდენს ჩრდილოეთ პოლუსისაკენ.

მოსკოვმა ცალმხრივად და უკანონოდ დააწესა შიდა წყლების  რეჟიმი და დაიწყო იმის მტკიცება, რომ ეს მისთვის “ისტორიული მნიშვნელობისაა”. ცხადია,  UNCLOS- ის თანახმად, ეს განსაზღვრებები ლეგიტიმური არაა, რაც, სხვათა შორის, დადასტურებულია Arctic Sunrise- ის საქმით – Greenpeace icebreaker-ი, რომელიც რუსი მესაზღვრეების გუნდთან ერთად დაკავებულია  2013 წლის აგვისტოში.  საერთაშორისო ტრიბუნალმა მხარეთა ქმედებები განიხილა ექსკლუზიურად UNCLOS- ის კანონებით და მისი გადაწყვეტილება იქცა მნიშვნელოვან პრეცენდენტად რუსეთის ფედერაციის მიერ დადგენილი შიდა წყლების სამართლებრივი რეჟიმის საერთაშორისო არ-აღიარების საქმეში. იმის მიუხედავად, რომ რუსეთმა შეასრულა ტრიბუნალის გადაწყვეტილება, იგი მაინც აგრძელებს ამ პოლიტიკას და ჩრდილოეთის საზღვაო მიმართულებას რუსეთის შიდა წყლების სტატუსს ანიჭებს. ცხადია, მოსკოვი იმედოვნებს, რომ  შეინარჩუნებს სტატუს-ქვოს  სამხედრო უპირატესობით, ხოლო მომავალში მოახდენს მის ლეგიტიმაციას  ჩვეულებრივი კანონის გამოყენებით. სხვა სახელმწიფოები წინააღმდეგნი არიან რუსეთის სუვერენიტეტის გავრცელება-გაფართოებისა, მაგრამ რამდენადაც  რეალური კონკურენცია რეგიონში უბრალოდ არ არსებობს,  რუსეთისათვის (განსაკუთრებით სამხედროებისთვის) იქ წინააღმდეგობის გაწევა, უახლოეს მომავალში, პრაქტიკულად წარმოუდგენელია.

არქტიკული შელფის რუსული საზღვრების 1,200,000 კვადრატული კილომეტრით გააფართოებას მოსკოვი კანონიერი გზითაც ცდილობს – 2016 წელს მან გაეროს კომისიას კონტინენტური შელფის საზღვრების გაზრდა-გაფართოების თაობაზე მიმართა და თუ მას ეს ინიციატივა გაუვიდა, იგი  ნავთობის მსოფლიო მარაგების 13%-ს,  ბუნებრივი აირის მარაგის 30%-ს  და სხვა სასარგებლო წიაღისეულის მნიშვნელოვან წილს გააკონტროლებს. რუსეთის ამ ექსპანციურ პოლიტიკას წინააღმდეგობას ნორვეგია, დანია, აშშ და კანადა უწევენ.

უნდა ითქვას, რომ რუსეთის შანსი, მიაღწიოს ნაწილობრივ პოზიტიურ გადაწყვეტილებას, არც თუ დაბალია. თუ ახლაც არ გაუვა თავისი, რუსეთი სავარაუდოდ მიმართავს ამგვარ ტაქტიკას – იგი მიიღებს ცალმხრივ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც დაფუძნებული  იქნება  სამხედრო დომინაციაზე.

ის, რომ რუსეთის ფედერაციის სამხედრო მონაწილეობაა მნიშვნელოვანი და არა კეთილმეზობლური და სამართლებრივი ურთიერთობები, აშკარაა ბარენცისა და ბერინგის ზღვებისა და სრუტის მაგალითიდან გამომდინარეც. რუსეთის ურთიერთობები ნორვეგიასთან და აშშ-სთან კონფლიქტის ალბათობასაც კი არ გამორიცხავს.  ამავდროულად, ნორვეგიასთან მიმართებით მოსკოვი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს ოსლოს მიერ შემოღებულ სვალბარდის გარშემო არსებული  წყლების სამართლებრივ  რეჟიმს, ხოლო ბერინგის ზღვის საზღვრების საკითხი ჯერ მხოლოდ რუსული სამეცნიერო ჟურნალების გვერდებსა და მედიაში ირღვევა. მიუხედავად იმისა, რომ შეერთებულ შტატებსა და სსრკ-ს შორის საზღვაო საზღვარზე შეთანხმება (1990 წ.) არ იქნა რატიფიცირებული რუსეთის ფედერაციის მიერ, რუსული თვითმფრინავები და თევზმჭერი თუ სასაზღვრო გემები ჯერ არ სცდებიან  დადგენილ  ხაზებს და სამართლებრივ რეჟიმს.

სინამდვილეში, ბერინგის ზღვა და სრუტე წყნარი და არც თუ ისე ხმაურიანია  რუსეთის ყველა სხვა საზღვაო სივრცეებს შორის, თუმცა ეს ტერიტორიები ორი “დაუძინებელი მეგობრის” შეხვედრის მარადიული ადგილია.

კიდევ ერთი და შედარებით მშვიდი სივრცეა კასპიის ზღვა. თვალსაჩინო კონფლიქტები ამ ზღვასთან დაკავშირებით არ შეინიშნება, ხოლო  2018 წელს დასრულდა 20-წლიანი განხილვა და ხელი მოეწერა კონვენციას მისი  – ზღვის სამართლებრივი სტატუსის შესახებ. თუმცა,  ამ ზღვის აკვატორიაში მოსკოვისეული მშვიდობის გაგება შესაძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ ჩავუღრმავდებით უკლებლივ ყველა საზღვაო სახელმწიფოს მიერ ხელმოწერილ დოკუმენტს ზღთვის სამართლევბრივი სტატუსის განსაზღვრის შესახებ.

რუსეთის ინტერესი იყო და არის მისი დომინირების შენარჩუნება კასპიის რეგიონში. ამისათვის ზღვა უნდა იყოს “დახურული” გარე სახელმწიფოებისთვის და თავისუფალი იყოს რესურსების განვითარებისთვის და სამხედრო გემების გადაადგილებისთვის. სწორედ ეს პირობები უზრუნველყო კასპიის კონვენციამ, რომელმაც, ერთი მხრივ, თითქოს კი დაასრულა ზღვის ზედაპირის საზღვრების დელიმიტაციით, თუმცა,  მეორე მხრივ, მაინც ღიად დატოვა ფსკერის დელიმიტაციის საკითხი. ეს კი აჩენს ირანს, აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის პოტენციური კონფლიქტის შესაძლებლობას კასპიის ენერგორესურსების მოპოვების უფლებების გადანაწილების გამო.

ასეა – ერთის მხრივ, კონვენციამ განსაზღვრა საზღვაო სახელმწიფოების საზღვრები (25 მილი ტერიტორიული წყლებისა + სათევზაო ზონა), ხოლო მეორე მხრივ, მან დააკანონა კასპიის ქვეყნების საჰაერო საზღვაო ძალების თავისუფალი გადაადგილების უფლება ამ საზღვრებს მიღმა.

კონვენციის თანახმად, დასაშვები კი არის მილსადენების მშენებლობა კასპიის ზღვის ფსკერზე მხოლოდ იმ სახელმწიფოების თანხმობით, რომლებსაც დაუკავშირდება ეს მილსადენი უკვე ხმელეთზე, მაგრამ, მეორე მხრივ, მაინც დატოვებულია მექანიზმი, რომ  მილსადენების მშენებლობა დაიბლოკება  კასპიის სხვა სახელმწიფოების მიერ.

ამრიგად, კასპიის ზღვაზე სამხედრო უპირატესობით, პოლიტიკური გავლენისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების დაბლოკვის იურიდიული შესაძლებლობების გათვალისწინებით, რუსეთს არ სჭირდება წყლის ამღვრევა იმისათვის, რომ აკვატორიაში მისთვის სასურველი თევზი დაიჭიროს.

***

კასპიის აშკარად მშვიდი ზღვისაგან განსხვავებით, ბალტიის არამშვიდი  ზღვა მუდმივად სავსეა სიახლეებით  რუსეთის პროვოკაციების თაობაზე. მოსკოვს არ აქვს გადაუჭრელი ტერიტორიული საკითხები ბალტიის ზღვაში – საზღვაო საზღვრები განსაზღვრულია სახელმწიფოთაშორისი ხელშეკრულებებით. ერთადერთი  – მოსკოვს ჯერაც არ აქვს რატიფიცირებული ხელშეკრულება ესტონეთთან, რომელიც სახმელეთო და საზღვაო სახელმწიფო საზღვრებს განსაზღვრავდა.

მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს  კონფლიქტი ბალტიის ზღვის სახელმწიფოებს შორის, რომლის გამოყენებითაც  რუსეთი  თავისი გავლენის გაფართოებას შეძლებდა,  მოსკოვი მაინც მიმართავს  სისტემატური პროვოკაციების  პოლიტიკას და ზრდის საკუთარ  სამხედრო დანაყოფებს ბალტიის ზღვაში. ასეთი საზღვაო პოლიტიკის მიზანია იმის ჩვენება, რომ ზღვაზე დომინანტი სახელმწიფო მაინც რუსეთია, აგრეთვე, ნატოს ყურადღების მოდუნება შავი ზღვიდან და მეტი აქცენტირება სწორედ ბალტიის ზღვაზე.

ბალტიის და კასპიის ზღვებში რუსეთის საზღვაო პოლიტიკის მაგალითები აჩვენებს, რომ რუსეთის ფედერაციას მიზნების რეალიზაციის თვალსაზრისით ორ სრულიად განსხვავებულ გარემოში სხვადასხვა სტრატეგია აქვს შერჩეული.

ორივე რეგიონში რუსული პოლიტიკური გავლენის გაძლიერების მთავარი იარაღი სამხედრო ძალაა, თუმცა, სტაბილურ ბალტიის ზღვაში, რუსეთის საზღვაო ძალები მიმართავენ პროვოკაციებს,  ხოლო კასპიის ზღვაში, იმის გამო, რომ სამართლებრივ საკითხთა გარკვეული ნაწილი მოუწესრიგებელია, კონფლიქტური ვითარება შეიძლება წარმოიშვას  საჭიროების შემთხვევაში.

***

შორეულ აღმოსავლეთში საინტერესოა შეხედოთ რუსეთის ფედერაციის საზღვაო ურთიერთობებს იაპონიასთან, შელფის საკითხს და ოხოცკის ზღვის წყლის რესურსებით სარგებლობის თემას. მნიშვნელოვანია რუსეთის სურვილიც, პეტრე დიდის ყურეს მიანიჭოს საკუთარი ტერიტორიული ზღვის სტატუსი.

რუსეთს აქვს პრეტენზია იაპონიის ზღვაში პეტრე დიდის ყურეზე რამდენადაც ის საკუთარ ისტორიულ ზღვად მიაჩნია. ამას არ ეთანხმებიან იაპონია, ბრიტანეთი, საფრანგეთი და აშშ. 2018 წლის დეკემბერში აშშ-ს გამანადგურებელი ყურეში თავისუფალი ნავიგაციის პრინციპის მხარდაჭერის მიზნით შევიდა.

გაეროს კომისიის პოზიტიურმა გადაწყვეტილებამ კონტინენტური შელფის საზღვრების შესახებ, რომლითაც 2014 წელს მოხდება რუსეთის კონტინენტური შელფის საზღვრების გაფართოება ოხოცკის ზღვაში, რუსი პოლიტიკოსების და ჟურნალისტების დიდი ინტერესი გამოიწვია.  მედიაში გავრცელდა სახალისო-მხიარული კომენტარები, რომ ოხოცკის ზღვა კვლავინდებურად იქცა რუსეთის ფედერაციის შიდა ზღვად.

თუმცა, ეს ოპტიმიზმი  იოლად გასაზიარებელი როდია – ოხოცკის ზღვაში რუსეთის სუვერენიტეტი ზღვის შელფის ცენტრალურ ნაწილზე არ ვრცელდება. კანონიერი თევზაობის  რეჟიმი, როგორც რუსული, ისე სხვა ქვეყნების გემებისათვის, რეალურად, არ იცვლება.

***

უკრაინისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა რუსულ-იაპონური ურთიერთობების გამოცდილება კურილიის ქედის ცალკეულ კუნძულების ტერიტორიულ დავასთან დაკავშირებით. ოფიციალური ტოკიოს მკაცრი პოზიცია უკავია და რუსეთისაგან მოითხოვს რუსეთს იაპონიის შეშვებას Iturup Island- ში, Shikotan Island- ში და Habomai Islands- ში. იაპონია ირწმუნება, რომ სადავო კუნძულები  სსრკ-მ მას შემდეგ დაიკავა, რაც ტოკიომ მეორე მსოფლიო ომში კაპიტულაცია გამოაცხადა და  იაპონიისა და რუსეთის წინასწარი ხელშეკრულებები განსაზღვრავს ამ ტერიტორიების საკუთრებას იაპონიის შემადგენლობაში.

1956 წელს სსრკ-სა და იაპონიას შორის დეკლარაცია მოწმობს სსრკ-ის მზაობას  ამ კუნძულების იაპონიისათვის დაბრუნების თაობაზე. თუმცა, დღევანდელი რუსეთი, თავის მხრივ, ამტკიცებს, რომ მზადყოფნის დეკლარაცია არ ნიშნავს განზრახვას, რომ ეს აუცილებლად ასე უნდა მოხდეს. რუსეთი ამტკიცებს, რომ დანებებად შეიძლება ჩაითვალოს იმპერატორის განცხადება 1945 წლის 14 აგვისტოს და მისი ოფიციალური ფიქსაცია 1945 წლის 2 სექტემბერს;  რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია – იაპონიის სრული და უპირობო კაპიტულაცია 1945 წელს, აუქმებს ამ სახელმწიფოს და ტოკიოს არ აქვს უფლება, დაეყრდნოს ყველა მანამდელ ხელშეკრულებას თუ შეთანხმებას.

იმისდა მიუხედავად, რომ მოსკოვს აქვს ერთი შეხედვით აშკარა და ნათელი პოზიცია სადავო კუნძულებზე, რუსეთი მაინც სათავისოდ იყენებს იაპონიის სურვილს კუნძულებს დაუბრუნების თაობაზე და მუდმივად აიმედებს ტოკიოს, რომ დიალოგი ყველაფერზე შესაძლებელია. სავარაუდოდ, სწორედ ასე მოხდა 2013 წელსაც როდესაც ტოკიომ,  ოხოცკის ზღვაში კონტინენტური შელფის საზღვრების გაფართოებაზე მოსკოვის ახალი წინადადება მიიღო. პარალელურად და ამავდროულად, კუნძულების თაობაზე მოლაპარაკებები გამწვავდა და ყველაფერი, რასაკვირველია, უშედეგოდ დასრულდა.

***

სადავო კუნძულების თემა განსახილველია საზღვაო პოლიტიკის კუთხითაც – , ორმხრივი იაპონურ-რუსული ურთიერთობების მახასიათებელია ის, რომ იაპონია აკმაყოფილებს კუნძულებზე და რუსეთის გარშემო სუვერენიტეტის შესაბამისად დადგენილ ნორმებსა და წესებს. ზღვის ამ მხარეში ორ ქვეყანას შორის განსაკუთრებული ურთიერთობა განვითარდა. განსაკუთრებით აქტუალური იყო იაპონიის მეთევზეებისთვის თევზაობის საკითხი, რადგან სსრკ-ს მიერ კუნძულების ანექსიის შემდეგ კუნძულელებმა  თევზაობა განაგრძეს. მათ ხშირად აკავებდნენ საბჭოთა მესაზღვრეები (მხოლოდ 30 წლის განმავლობაში, 1945 წლიდან 1976 წლამდე დააკავეს 1534 იაპონური სათევზაო ხომალდი, 939 დაბრუნებულია). პრობლემა იმდენად მძიმე იყო, რომ  1960-იანი წლების დასაწყისში იაპონიის მთავრობამ შექმნა ფონდი, რომელიც დაკავებული მეთევზეების ოჯახებს ეხმარებოდა, ხოლო თევზაობის  იაპონიის ასოციაციამ ოფიციალური ტოკიო    სადავო კუნძულებზე თევზაობის შესახებ მოლაპარაკებებში მოსკოვთან მომლაპარაკებლად წარადგინა.

მიუხედავად ოფიციალური ტოკიოს მტკიცე პოზიციისა სამხრეთ კურილიის კუნძულების საკუთრების საკითხზე, დღეს რუსეთის ფედერაცია აპელირებს არგუმენტებით, რომლითაც “ადასტურებს” იაპონიის კუნძულებზე რუსეთის მფლობელობას, ეს დოკუმენტები მეტწილად რუსეთის მიერ მიღებული კანონებია.

უკრაინისთვის მნიშვნელოვანია რუსეთის ფედერაციის საზღვაო პოლიტიკის ისტორიული გამოცდილება იაპონიასთან ურთიერთობებში, ღირებულია ის ეკონომიკური ურთიერთობების წარმართვის კუთხითაც.  დიდი ალბათობით, რუსეთი გააგრძელებს უკრაინასთან მანიპულირებას არსებული ხელშეკრულებებით და შეთანხმებებით (კერძოდ, აზოვის ზღვაში მეთევზეობის შესახებ ყოველწლიური ოქმები) და ამით ეცდება საკუთარი პოლიტიკური პოზიციის გაძლიერებას უკრაინასთან დაპირისპირებაში.

====

შავი და აზოვის ზღვების წყლის ტერიტორია არ არის მხოლოდ მნიშვნელოვანი პლაცდარმი ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში, ახლო აღმოსავლეთში და ჩრდილოეთ აფრიკაში სტრატეგიული ყოფნის გასაღრმავებლად. ამ წყლებში თითქმის იდეალური პირობები შეიქმნა რუსეთის საზღვაო პოლიტიკის განსახორციელებლად – უსაფრთხოების ვაკუუმი, კონფლიქტი, რუსული სამხედრო უპირატესობა. მოსკოვი ვერ ხედავს მიზეზებს დ წინაღობებს, რომლებიც მას ხელს შეუშლიდა  ამ წყლების რუსეთის მფლობელობაში მოქცევის პროცესში.

ისევე როგორც არქტიკასა და შორეულ აღმოსავლეთში, რუსეთის ფედერაცია საკუთარ აგრესიას ამართლებს ამ ტერიტორიების “ისტორიული კუთვნილებით” და “ამტკიცებს” რომ ზღვები  ”ისტორიული შიდა წყლებია”. ამ რეალობას რუსეთი საკუთარივე სამხედრო ძალით ინმტკიცებს.

ცხადია, რომ რუსეთი დახურული ზღვის კასპიის მოდელს საკუთარი გავლენის გაფართოებაში ხედავს. რუსეთის ფედერაცია ყველა შესაძლო და ხშირად უკანონო საშუალებით ამ წყლებს არაკეთილსინდისიერად იყენებს შავი ზღვის სახელმწიფოებისა და რეგიონის ფარგლებს გარეთ მდებარე გემების ნავიგაციისთვის.

რუსეთის ფედერაციის რუსული საზღვაო პოლიტიკის გამოცდილება დამაჯერებლად აჩვენებს, რომ მოსკოვისათვის კეთილმეზობლობისა და სახელშეკრულებო ურთიერთობების კონცეფცია არაფერს ნიშნავს და, შესაბამისად, დღეს უკრაინის მსგავსად, შავი ზღვის არცერთი სხვა ქვეყანისათვის არ არსებობს უსაფრთხოების გარანტიები. არ არსებობს, რადგან  რუსეთი ასრულებს შეთანხმებებს იურიდიული ურთიერთობების ფარგლებში… არ ასრულებს ზუსტად ისე, როგორც კასპიის კონვენციის მსგავსად არ განხორციელებულა ისეთი შეთანხმებები.

შავი და აზოვის ზღვების სახელმწიფოების უსაფრთხოების დონე და რეგიონის ინტერესთა ბალანსი პირდაპირ დამოკიდებულია ამ წყლებში ნავიგაციის თავისუფლების პრინციპიზე. უკრაინის  ინტერესების დაცვა და მათი უფლებების დადასტურება  მოითხოვს სამხედრო შესაძლებლობების ჩამოყალიბებას და აქტიურ მრავალდონიან პოლიტიკას, რათა ხელი შეუშალოს რუსეთის ფედერაციას მოახდინოს ორი ზღვის მონოპოლიზაცია. ამგვარი პოლიტიკის ეფექტურობა პირდაპირ დამოკიდებულია ამ რეგიონების და საზღვაო რეგიონების მქონე სახელმწიფოების რაოდენობაზე, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ამ ზღვების ღიაობით.

 

Морские узлы России

Если находиться где-то далеко от Черного моря, в какой-нибудь условной Австралии или Новой Зеландии, можно “увлекательно” наблюдать, как Российская Федерация шаг за шагом превращает его в российское озеро.

Кто-то скажет, что мы преувеличиваем и драматизируем. Очевидно, нет, если вспомнить, что “керченские мосты” РФ начала наводить еще в далеком 2003 году.

РФ пока не требует обязательного правового закрепления своего доминирования в Черном море. Достаточно сделать так, чтобы другим стало тесно в этих водах. Опыт, помноженный на безнаказанность, позволяет Москве не гнушаться средствами воздействия и применять весь доступный инструментарий для достижения цели в акваториях Черного и Азовского морей. От уже знакомых нам военных и инфраструктурных средств распространения влияния, до последних действий невоенного характера, таких как искусственная дезориентация системы спутниковой навигации GPS/GNSS и условное “закрытие” участков акватории в Черном море из-за военных учений. Есть риск, что со временем мир привыкнет к такому присутствию РФ в Черном море и признает в этих водах “особый исторический интерес России”. Это долгосрочный расчет Москвы. Сбудется ли он – зависит от многих факторов, и прежде всего от политики и действий прибрежных черноморских государств и их союзников.

Россия имеет большой опыт продвижения интересов империи, а впоследствии – глобальной державы, на морских просторах. Сегодня Москва успешно сочетает в своей морской политике все возможные инструменты и средства экономического, правового,  2017 научно-технического и военного влияния и демонстрирует исключительную тактическую маневренность. При этом ограничения, которые накладывает на российские морские аппетиты современная система морского права, рассматриваются Россией как временные, а именно морское право видится РФ как незавершенная и несовершенная материя, которую можно и нужно менять, создавая новую политическую реальность.

В отличие от суши, где границы определены, а правила игры жестче, мировые морские просторы и сегодня дают государствам-экспансионистам немало возможностей. РФ хорошо понимает эти возможности и намерена максимально ими воспользоваться, о чем прямо говорится в Указе Президента РФ №327 от 2017 “Об утверждении основ государственной политики Российской Федерации в области военно-морской деятельности на период до 2030 года”. Современная российская морская политика стратегически ориентирована не только на защиту суверенных прав РФ в акваториях, принадлежащих ей согласно морскому праву, но и на обеспечение российского контроля за транспортными коммуникациями в мировом океане и беспрепятственного доступа России к ресурсам мирового океана (биологическим, энергетическим и т.д.). Сопутствующим неназванным, однако достаточно очевидным амбициозным стремлением Москвы есть паритетное влияние в мировом океане с мощной современной морской державой – США.

Как более слабое государство, РФ может конкурировать или противостоять другим глобальным актерам только асимметрично, прибегая к действиям локального характера в условиях вакуума безопасности. Соответственно, благоприятным средой для реализации планов РФ является нестабильность и конфликтогенность. Именно поэтому тактически на морских просторах Москва делает то же, что и на суше, – пытается или дестабилизировать ситуацию в зоне своего интереса, или сохранить конфликтный потенциал на будущее с возможностью вмешаться.

Официально в морской политике РФ закреплен примат международного права (среди прочего – Конвенции ООН по международному морскому праву (UNCLOS) с 1982 г.). Особое значение Москва придает возможностям обычного права, которое позволяет не только опираться на “историческое” имперское и советское наследие, но и рассчитывать на закрепление фактических изменений политической ситуации в исторической перспективе. И РФ, в общем, придерживается морских законов, ведь они защищают ее права, давая при этом достаточно возможностей для установления исключений из правил. Новая же политическая реальность создается с помощью военной силы, степень применения которой зависит от предполагаемого ответа противника.

Настоящей соблазном для экспансионистских устремлений РФ сегодня является Арктика, где Россия применяет комбинацию правовых и силовых инструментов. Сегодня фактически единоличное присутствие РФ в регионе вдохновляет ее на реализацию двух масштабных геополитических проектов – распространение российского суверенитета на значительно более широкие морские просторы, чем это предусмотрено морским правом (Северный морской путь (СМП)), и расширение границ российского морского шельфа до Северного полюса. Москва в одностороннем порядке установила для СМП правовой режим внутренних вод, аргументируя это их “историческим значением” для России. Это не легитимно, с точки зрения UNCLOS, что было подтверждено делом “Arctic Sunrise” – ледокола Greenpeace, задержанного вместе с командой российскими пограничниками в августе 2013 года. Международный трибунал по морскому праву рассматривал действия сторон исключительно в плоскости соответствия UNCLOS, а его решение стало важным прецедентом международного непризнания установленного РФ правового режима внутренних вод для акватории СМП. Несмотря на то, что Россия выполнила решение Трибунала, она продолжает трактовать СМП как внутренние российские воды и накапливать прецеденты соблюдения установленного правового режима судами других государств. Очевидно, в данном случае Москва рассчитывает закрепить статус-кво военным превосходством, а в перспективе – легитимизировать его с помощью обычного права. Другие государства высказываются против распространения российского суверенитета вне, определенного морским правом, однако реальной конкуренции российской присутствия (особенно военной) там в близкой перспективе не предвидится.

Расширить российские пределы арктического шельфа на 1,2 млн.  кв. км Москва сейчас пытается правовыми средствами – через заявку в Комиссию ООН по границам континентального шельфа (CLCS) в 2016 году. Россия не одинока в желании получить как можно больше арктического шельфа с его ценными ресурсами (наличие на спорных территориях около 13% мировых запасов нефти, 30% запасов газа и значительных залежей других полезных ископаемых, в том числе редкоземельных материалов), ее оппонентами в этом процессе являются Норвегия, Дания, Канада и США.

Шансы России на хотя бы на частично положительное решение достаточно неплохие, несмотря на то, что Москва уже имеет прецедент положительного решения CLCS относительно континентального шельфа в Охотском море. Но даже если решение и будет отрицательным, то Россия, скорее всего, прибегнет к тактике, которую она применяет в акватории СМП: односторонних решений, обеспеченных военным доминированием.

То, что фактор военной деятельности РФ – аргумент более весомый, чем договорно-правовые добрососедские отношения, хорошо видно из сравнения российской политики в Баренцевом и Беринговом морях и проливе. Отношения России на море и с Норвегией, и с США имеют определенную незавершенность и конфликтный потенциал. При этом относительно Норвегии Москва ставит под сомнение правовой режим вод вокруг Свальбарда, введенный Осло, и подкрепляет свою риторику соответствующей активностью, а относительно Берингова моря вопрос несправедливости установленной границы поднимается только на страницах российских научных журналов и в медийном пространстве. Хотя соглашение о морской границе между США и СССР (1990) и не ратифицировано РФ, российские самолеты и суда, как рыболовные, так и пограничные, тщательно придерживаются установленных ограничительных линий и правового режима.

Собственно говоря, Берингово море и пролив – самые спокойные из всех российских пограничных морских пространств, хотя и являются местом непосредственной встречи двух “заклятых” друзей. Еще одной относительно спокойной акваторией можно было бы назвать Каспийское море. Ведь видимых конфликтов там не видим, а в 2018 было завершена 20-летняя дискуссия и подписана Конвенция о его правовом статусе. Однако настоящую причину российского покоя в этой акватории можно понять, углубившись в детали согласованного всеми каспийскими государствами правового режима Каспия.

Интерес России был и есть в том, чтобы сохранить свое доминирование в акватории Каспия. Для этого море должно быть “закрытым” для внешних государств и свободным для освоения ресурсов и для перемещения военных судов. Именно такие условия и обеспечила Каспийская конвенция, которая, с одной стороны, создала возможности для завершения процесса делимитации морских границ, а с другой – оставила нерешенным вопрос делимитации дна, что сохраняет потенциальный конфликт в вопросе распределения прав на добычу каспийских энергоресурсов между Ираном, Азербайджаном и Туркменистаном. С одной стороны, Конвенция определила 25-мильные пределы суверенитета прибрежных государств (территориальные воды + рыболовная зона), а с другой – обеспечила право свободного передвижения ВМС каспийских государств за пределами этой зоны. С одной стороны, Конвенция позволяет строительство трубопроводов по дну Каспийского моря только с согласия государств, по чьему дну пройдет труба, а с другой – имеет механизм блокировки построения этих трубопроводов другими каспийскими государствами.

Таким образом, имея военное превосходство в акватории Каспийского моря, политическое влияние и правовые возможности блокировки инфраструктурных проектов, России не надо “мутить воду”, чтобы “поймать рыбку”. По крайней мере не сегодня.

В отличие от внешне спокойных вод Каспия, систематические поводы для новостей в части российских провокаций дает Балтика. Москва не имеет нерешенных территориальных вопросов в Балтийском море – морские границы закреплены в межгосударственных договорах. Единственным «но» является то, что Москва до сих пор не ратифицировала договоры о государственной границе с Эстонией (как сухопутной, так и морской).

Хотя между государствами Балтийского моря нет конфликтов, которые Россия смогла использовать для усиления своего влияния за пределами российской территории, Москва проводит политику систематических провокаций и усиленной военного присутствия в Балтийской акватории. Цель такой морской политики – заявка на доминирование, разведывательная деятельность и отвлечение внимания НАТО от Черноморского региона в пользу Балтики.

Примеры российской морской политики в Балтийском и Каспийском морях для Украины показательные с точки зрения реализации целей РФ в двух совершенно отличных средах. В обеих акваториях главным инструментом укрепления российского политического влияния и присутствия является военная сила, однако в стабильном Балтийском море ВМС РФ прибегают к провокациям и демонстрации своего присутствия, чтобы создать конфликтность. Тогда как в Каспийском море, с его рядом несогласованных вопросов между прибрежными государствами, информации о провокационном поведении ВМС РФ не поступает, потому что такая конфликтность может быть быстро создана РФ в случае необходимости.

На Дальнем Востоке интересно взглянуть на морские отношения РФ с Японией, вопрос шельфа и правового режима использования водных ресурсов Охотского моря, а также стремление России предоставить заливу Петра Великого статус своего территориального моря.

Россия претендует на акваторию залива Петра Великого в Японском море как на собственное территориальное “историческое” море. С этим официально не согласны Япония, Франция, Великобритания, США. В декабре 2018 года (впервые с 1987 г.) американский эсминец прошел в непосредственной близости от залива в рамках операции по поддержанию принципа свободы навигации.

Положительное решение Комиссии ООН по границам континентального шельфа по расширению границ континентального шельфа России в Охотском море в 2014 году вызвало большой интерес российских политиков и журналистов. В медиапространстве стали распространяться радостные комментарии, Охотское море отныне тоже стало внутренним морем РФ.

Однако такие заявления не соответствуют действительности, поскольку действующей сохраняется внешняя граница 200-мильной российской СЭЗ в Охотском море, и российский суверенитет над центральной частью шельфа моря не распространяется на толщу воды и биоресурсы, содержащиеся в водном столбе. Правовой режим рыболовного промысла как российских, так и судов других стран для центральной зоны не меняется.

Для Украины особый интерес может представлять опыт российско-японских отношений в части территориального спора относительно отдельных островов Курильской гряды. Официальный Токио занимает жесткую позицию, требуя от России передачи Японии о.Итуруп, о.Кунашир, о.Шикотан, островов Хабомаи. Внимания заслуживает аргументация сторон. Япония утверждает, что: 1) спорные острова были оккупированы СССР уже после объявления Токио капитуляции во Второй мировой войне; 2) предварительные японско-российские договоры фиксируют принадлежность этих территории Японии; 3) декларация между СССР и Японией 1956 года свидетельствует о готовности СССР передать эти острова Японии. Россия, в свою очередь, настаивает, что декларация о готовности не говорит о наличии умысла; что капитуляцией можно считать не объявленную ее Императором 14 августа 1945, а официальную ее фиксацию 2 сентября 1945 г. ; а главное – полная и безусловная капитуляция Японии в 1945 году. “обнулила” субъектность государства и Токио не может ссылаться на все предыдущие договоры.

Несмотря на, казалось бы, однозначную позицию Москвы по спорным островам, Россия использует желание Японии вернуть острова каждый раз, когда ей это нужно, давая призрачную надежду на возобновление диалога. Вероятно, так произошло и в 2013 г., когда Токио, в отличие от отрицания в 2001 г., согласовало обновленную российскую заявку на расширение границ континентального шельфа в Охотском море. Одновременно с этим активизировались переговоры по островам, которые, разумеется, закончились ничем.

Особенностью двусторонних японско-российских отношений в части морской политики в районе спорных островов является фактическое соблюдение Японией норм и правил, установленных в соответствии с российским суверенитетом над островами и морским пространством вокруг них. В этом районе моря сформировался особый тип хозяйственных взаимоотношений между двумя странами, обусловленный острой зависимостью населения островов с обеих сторон от промысла морских биоресурсов. Особенно актуально вопрос рыбного промысла в спорных водах стоял для японских рыбаков, которые и после аннексии СССР островов продолжали там рыбачить. Их довольно часто задерживали советские пограничники (всего за 30 лет, с 1945-го по 1976-й, были задержаны 1534 японских рыболовецких судна, возвращено – 939). Остроту проблемы можно понять из того, что в начале 1960-х гг. Правительство Японии создало фонд помощи семьям задержанных рыбаков, а Всеяпонская ассоциация рыбных промышленников добилась поднятие официальным Токио вопроса морского промысла в районе спорных островов на переговорах с Москвой. Результатом стало заключение в 1963-м, а затем – в 1981-м годах соответствующих межведомственных и межправительственных соглашений.

Несмотря на устойчивую позицию официального Токио в вопросе принадлежности Южных Курильских островов, РФ сегодня в перечень аргументов признания Японией русской принадлежности островов добавляет наличие именно этих двух соглашений – с 1963-го и 1981-го годов – и факт рыболовного промысла Японии в соответствующих морских акваториях по российским законам и международным договорам по РФ.

Для Украины исторический опыт морской политики РФ в отношениях с Японией ценный из-за слишком уже очевидной параллели вынужденного согласования ведения экономической деятельности в акватории, которая является предметом конфликта. Ведь Россия, с высокой вероятностью, в будущем будет манипулировать фактом наличия действующих договоров и договоренностей с Украиной (в частности ежегодных протоколов по вопросам рыболовства в Азовском море) для усиления собственной политической позиции в противостоянии с Украиной.

Акватория Черного и Азовского морей для РФ – не просто значимый плацдарм для углубления стратегического присутствия в Средиземноморском регионе, на Ближнем Востоке, в Северной Африке. В этих водах сложились практически идеальные условия для реализации российской морской политики – вакуум безопасности, конфликтность, российское военное преимущество. Москва не видит причин и препятствий, которые бы помешали ей полностью превратить эти акватории в сферу российского доминирования – экономического, политического и военного.

Как и в Арктике и на Дальнем Востоке, РФ аргументирует свою агрессию и незаконную аннексию Крыма “исторической принадлежностью” этих территорий к России и закладывает принцип “исторических внутренних вод” для Азовского моря в правовое поле украинского-российских отношений, а с другой стороны – с помощью военной силы закрепляет ситуацию с Крымом в международном политическом поле как такую, что фактически состоялась.

Идеальной моделью морского взаимодействия с прибрежными государствами Азово-Черноморской акватории Россия, очевидно, видит каспийскую модель закрытого моря с широкими возможностями для собственного влияния. Пока такой сценарий остается только в пределах запланированного, однако уже сейчас РФ всеми возможными и часто нелегальными средствами делает эти воды неудобными для навигации кораблей как черноморских государств, так и государств за пределами региона.

Опыт морской политики РФ убедительно свидетельствует, что понятие добрососедства и договорных отношений Москвы ничего не значат, а следовательно, как Украина сегодня, так ни одно другое прибрежное государство в Черном море в будущем не будет иметь гарантий соблюдения Россией договоренностей в рамках договорно-правовых отношений. Если только такие договоренности не будут составлены вроде Каспийской конвенции.

Уровень безопасности прибрежных государств Черного и Азовского морей и баланс интересов в регионе напрямую зависят от соблюдения принципа свободы навигации в этих водах и открытости Черного моря (а в будущем – и Азовского моря) для военных судов нечерноморских государств. А защита интересов и отстаивания своих прав в акваториях Черного и Азовского морей Украины и другими прибрежными государствами требует наращивания военных возможностей и активной многоуровневой политики с препятствованием монополизации РФ акватории двух морей. Эффективность такой политики напрямую зависит от количества региональных и внерегиональных государств, заинтересованных в открытости этих морей, и объединение их усилий.